भाषा आन्दोलनया धिसिलाःगु थां  गणेश साय्मि

नेपालभाषाया थीथी ख्यलय् थःत थीथी कथं ब्याकादीम्ह छम्ह बहुप्रतिभाशाली व्यक्तित्व खः भाजु गणेश साय्मि । अप्वःसिनं वय्कःयात नेपालभाषा ख्यालः विधाया छम्ह नासलं लिउम्ह कलाकार व निर्देशक कथं म्हसीकेगु याःसां वय्कलं भाषा ख्यलय् यानादीगु योगदान धाःसा थुलि जक मखु । नेपालभाषा आन्दोलनया आपालं महत्वपूर्ण मोडय् ग्यसुग्यंगु योगदान यायेगु जक मखु गुलिखे इलय् आन्दोलनया मोड हे हिलेगु तकया योगदान नं वय्कलं यानादीगु दु । वय्कःया थुपिं हे तःताजि ज्याखँया बःचाहाकलं म्हसीका न्ह्यब्वया ः
छेँजः
गणेश साय्मि येँया थँहिति त्वाःया काय्मचा खः । थँहितिया रैथाने साय्मि जूगु ल्याखं वय्कःयात ‘थँहितिमि’ धायेबलय् म्हसीके अःपुइ । थँहितिया स्थानीय भाजु पञ्चनारायण मानन्धर व कृष्णदेवी मानन्धरया कोखं ने.सं. १०६५ या कतिंपुन्हि कुन्हु वय्कः जन्म जुयादीगु खः ।
वय्कःया मांअबुपिनि वय्कः प्यम्हम्ह सन्तान खः । वय्कः स्वयां न्ह्यः बूपिं स्वम्ह सन्तान मम्वाः । वय्कः म्वात । वय्कःयां क्वय् हानं मेपिं स्वम्ह सन्तान दत । उपिं नं सुं हे मम्वाः । अन्तिमय् बूम्ह तीर्थनारायण छम्ह धाःसा म्वात । उकिं वय्कःया मामं च्याम्ह मस्त बुइकूगु खःसां म्वाःपिं धाःसा वय्कःपिं निम्ह जक खः ।
वय्कःया बौया थः हे किजा खः नांजाःम्ह उद्योगपति, भाषासेवी लिसें समाजसेवी भाजु लक्ष्मीदास मानन्धर । उकिं लक्ष्मीदास मानन्धर गणेश साय्मिया सद्धे हे कका जुल । वय्कःया निम्ह ककापिं लक्ष्मीदास मानन्धर व हरिदास मानन्धर जानाः नेपालय् खाद्यान्न, मैदा, मोजा उद्योगया नापनापं आयात निर्यात सम्बन्धी व्यवसाय चले याइगु खः । गणेश साय्मि झिंनिदँ दुबलय् बा मंत । उकिं वय्कलं ककापिनि उद्योगय् मैनेजर जुयाः तःदँ ज्या यानादिल ।
गणेश साय्मि म्हगलं स्वयेबलय् स्वये जिउसां मचाबलय् धाःसा भचा ल्वगि जुयाच्वन । दँय्दसं हे किमि दायाः उसाँय् मदयाच्वनीगु । उकिं दँय्दसं किमिया वासः नयेमाः । किमिया वासः नयेबलय् प्यन्हु तक ला नये मजिउ धाइ । तर वय्कलं किमिया वासः नयाच्वंगु इलय् हे ला नयादिल खनिं । थुकिं यानाः वय्कः सितुपातु वंक हे विरामी जुयादिल । अबलय् येँय् डाक्टर यक्व मदु । नांजाःम्ह बद्रीमान कम्पाउण्डरयाथाय् क्यने यंकल । थ्व ला अपरेशन हे याये मालीगु ल्वय् धाल । अपरेशन यायेत भारतया पटना यंकेमाःगु खँ जुल । अबलय् हानं छगू ग्याःचिकु छु दु धायेबलय् अपरेशन यात कि मनू सी धइगु भ्रम जुयाच्वन । उकिं वय्कःयात पटना मयंकुसे येँया वीर अस्पतालय् तयाः वासः यात । दछि तक अस्पताल च्वनाः बल्ल लंकाः झाल ।
२०१८ सालय् वय्कःया इहिपा जुल । तर व इहिपा बांलाक न्ह्याके मफुत । फलतः २०२३ सालय् पारपाचुत । वयांलि वहे सालय् नानीमैंया मानन्धरलिसे वय्कःया निक्वःगु इहिपा जुल । वय्कःया स्वम्ह काय व छम्ह म्ह्याय् दत । २०५३ सालय् तिरि नानीमैंया नं मंत ।
शिक्षा

अबलय् थँहिति, असं, वंघः थेंज्याःगु थःने लागाया मस्त ब्वनीगु स्कुल धइगु ठमेलया स्कुल जेपी हाइस्कुल खः । गणेश साय्मि नं वहे स्कुलय् भर्ना जुयादिल । वय्कःयात अन छक्वलं प्यंगू तगिमय् भर्ना याना बिउगु जुयाच्वन । स्कुलय् वय्कःया पासापिं जुयाच्वन मल्ल के. सुन्दर, दुर्गामानन्द वज्राचार्य आदि ।
तर वय्कःया ब्वनेज्या ताःहाकः न्ह्याये मफुत । छेँया जेठाम्ह काय जूगु ल्याखं छेँय् स्वया बी माःगु दायित्व वय्कःयात वल । अबु मदयेधुंकल । मांया सुलिं पसः । उकिं मांयात पसलय् ग्वाहालि याना बी माःगु जुल । गबलें लः काः वनेगु, गबलें मसला निना बीगु, गबलें माय्–मू निना बीगु वय्कःया दायित्व । छेँय् अप्वः तक्यनेमाःबलय् वय्कःया पढाइ न्ह्यःने मन्ह्यात । अण्डर मेट्रिक तक ब्वनाः पढाइ त्वःते माःगु जुल ।
तर स्कुल भर्ना जुयाः पढाइ ताःहाकः मन्ह्याःसां वहे स्कुल जीवनं वय्कःया समग्र जीवनयात हे छगू न्हूगु दिशा प्रदान यात । अन स्कुलय् वैकल्पिक विषयया रुपय् नेपालभाषा नं ब्वने दुगु जुयाच्वन । नेपालभाषा ब्वनीपिं विद्यार्थी नं यक्व दु । ईश्वरानन्द श्रेष्ठाचार्य नेपालभाषा ब्वंकादीम्ह शिक्षक । छक्वः जेपी स्कुलं अन्तर हाइस्कुल नेपालभाषा साहित्य सम्मेलन ग्वसाः ग्वयेगु जिम्मा काल । ग्वसाः खलः दयेकूबलय् उकी वय्कः नं दुजःया रुपय् दुथ्यात । उकी वय्कःया ज्या खः स्कुल स्कुलय् वनाः पौ बीगु । अबलय् गाडी नं उलि चले मजूनि । वय्कः साइकल गयाः यल व ख्वपया स्कुलय् थ्यंकाः पौ बिउ वनीगु ।
जिम्मा पौ बिउ वनेगु खःसां दबुलिइ दनाः म्ये छपु नं हालेगु वय्कःया तःधंगु रहर जुयाच्वन । तर सः बांमलाः धकाः वय्कःयात म्ये धाःसा हायेके मबिउ । उकिं वय्कः तंचायाः सम्मेलनया ज्याय् तकं मवन । लिपा पासापिंसं ह्ययेकाः लसकुस म्ये हालीबलय् दकलय् लिउनेपाखे च्वनाः म्हुतु संका च्वनेगु अवसर छगू वय्कःयात बिल । उलि जकसां यानाः वय्कलं दबुलिइ दं वनेगु रहर पूवंकादिल ।
थुकथं साहित्य सम्मेलनय् सरिक जुजुं हे वय्कः भाषा ख्यःया छम्ह सक्रिय कार्यकर्ताया रूपय् न्ह्यज्यायेगु शुरु जुया वन ।
२०२२ सालया आन्दोलन

वि.सं. २०२२ साल वैशाख १ गते तत्कालीन रेडियो नेपालं नेपालभाषां प्रशारण जुयाच्वंगु समाचार दिका बिल । उगु इलय् सरकारं नेपालभाषा व हिन्दी निगू भाय्या समाचार छक्वलं लिकाःगु खः । थुकिया विरुद्ध नेवाःतय्सं तःधंगु आन्दोलन यात । करिब दछि तक त्वाःत्वालय् साहित्यिक ज्याझ्वः जुल । उकी तुं राज्यया भाषा नीति विरुद्ध वक्तातय् भाषण नं जुइगु खः । थ्व आन्दोलनयात नेपालभाषा ख्यलय् ‘बाइस सालया आन्दोलन’ धायेगु याः । थ्व आन्दोलन शुरु यानादीपिं न्हापांपिं कार्यकर्ता मध्ये छम्ह गणेश साय्मि नं खः ।
नेपालय् जब २००७ सालय् रेडियो नेपाल स्थापना जुल, उगु इलंनिसें हे अन नेपालभाषां नं समाचार प्रशारण जुयाच्वंगु खः । २०१७ सालय् जुजुया प्रत्यक्ष शासनय् जब पञ्चायती व्यवस्था शुरु जुल, अनंनिसें नेपालभाषा लगायत थीथी भाषायात क्यत्यलेगु याना हल । थ्वहे झ्वलय् २०२२ सालया वैशाख १ गते नेपालभाषाया समाचार बन्द याःगु खः । समाचार बन्द याः कुन्हु हे वय्कः सीघः विहारय् झायाः सुदर्शन भन्तेयात नापलानादिल । अबलय् सुदर्शन भन्ते सीघः विहारय् च्वनाबिज्याइगु खः । गणेश साय्मिया नापनापं अन एम.के. कल्पित (माइलाकाजी), दुर्गामानन्द वज्राचार्यपिं नं थ्यंकः वल । रेडियो नेपालं नेपालभाषाया समाचार बन्द याःगुयात तुरुन्त हे विरोध यायेमाः धइगु खँ पिहां वल । नापं कन्हय् कुन्हु हे सीघः विहारया दुने लाःगु कोंबहालय् विरोध सभा यायेगु निर्णय जुल । उगु विरोध सभाया आयोजना याःपिं मध्ये छम्ह गणेश साय्मि नं खः ।
उगु सभाय् सुदर्शन भन्ते, शान्तदास मानन्धर, हितकर वीर सिंह कंसकार, ईश्वरानन्दव श्रेष्ठाचार्य, दुर्गालाल श्रेष्ठ, जीवनप्रसाद श्रेष्ठ (भूषणप्रसाद श्रेष्ठया अबु) पिंसं सम्बोधन यानादीगु खः । वहे सभाय् गणेश साय्मिं नं न्हापांखुसी कविता च्वयाः पाठ यानादीगु जुयाच्वन । वय्कःया कविताया शीर्षक खः ‘नुगःघाः’ । कविता वय्कःयात आः तक नं कण्ठस्थ हे वःनि, गुगु थथे दु ः
खंके फुगु खःसा
व पिनेया घाः थें
प्वला बीगु झीसं
पिनेया घाः थें
तर झीके दु व घाः
झीसं हे जक स्याः ताः
प्वाथय्या मचां
चाइ मखु व घाः
कनेत स्वःसा
गुइँगुइँ निलाः गथःमथः चिउँ
सुम्क च्वंसां बँया न्या थें फाताफाता पू ।
मां सीम्ह मचा व तुतां तंम्ह कां थें
यायेत मखा जुइ व कुलांगारतय्सं
तर झी छाय् ग्याये
हासा दायाः भौ ख्यायेवं ।
बरु खै अमिसं दँ धकाः सुचं बिउगु ।
०२२ सालया आन्दोलन विशेष रुपं साहित्यिक विरोधसभा थें न्ह्याना वन । राज्यसत्ताया विरुद्ध त्वाःत्वालय् साहित्यिक सभात जुल । उकिया लागिं गणेश साय्मिं थाय्थासय् धाः वनीगु । नापं कविता नं काः वनीगु । उगु इलय् गुलिं कविता वय्कः थम्हं नं च्वयादीगु खः । तर थम्हं च्वयागु गुलिखे कविता वय्कलं पासापिं मुक्तिनारायण व धर्मनारायणपिंत बियाः दबुलिइ पाठ नं याके याके छ्वत । न्ह्याथे यानाः नं सहभागी अप्वः जुइ माल धइगु वय्कःया उद्देश्य जुयाच्वन ।
सरकारया उगु पलाः विरुद्ध येँया थाय्थासय् पम्प्लेटिङ नं जुल । पम्प्लेट तिकेगु लागिं नं गणेश साय्मि सक्रिय जुयादिल । पम्प्लेट तिकेगु ज्या चान्हय् चान्हय् याये मालीगु जुयाच्वन । पम्प्लेट तिकेत वय्कः व भोताहितिइ च्वंम्ह मुक्तिनारायण मानन्धरं जिम्मा कयादिल । व इलय् पम्प्लेट तिकेत स्वाहाने तकं मदु । गबलें मुक्तिनारायणया म्हय् गयाः गणेश साय्मिं तिकीगु, गबलें गणेश साय्मिया म्हय् गयाः मुक्तिनारायणं तिकीगु । पम्प्लेट नं ल्हातं हे च्वयातःगु जुयाच्वनी । उकी दुर्गालाल श्रेष्ठं च्वयादीगु नारात च्वयातइ ः ‘एक देश एक राज एक भाषा नीति मूर्दावाद’, ‘गोर्खालीको गोर्खे राज, नेवार जति भागाभाग’ ।
वय्कःपिंसं चछिया दुने येँया थःने व क्वःने न्यंकभनं अज्याःगु पम्प्लेट तिकेगु ज्या क्वचायेकादिल ।
थ्व आन्दोलन दछि धइथें थीथी थासय् सभा यानाः मदिक्क न्ह्यात । छक्वः न्यतपाःच्वय् ज्याझ्वः जूथाय् माइक चले याइगु ब्याट्री ल्ह्वंबलय् उकिया एसिड वानाः वय्कःया म्ह छम्हं लात । एसिड लायेवं म्हय् फिनातःगु नाइलनया कमिज ला सररर हे नाया वन । म्हय् धाःसा पासापिंसं काचाकाचां सोडा लः बुत्तु बुला बिउबलय् छुं जुइ मलात ।
अबले गनं सभा समारोह यायेबलय् माइक छ्यलेगु खःसा उकिया लागिं अञ्चलाधीश ज्याकुथिइ वनाः अनुमति कायेमाः । अञ्चलाधीशं अनुमति बिउसा जक माइक चले याये दइ । छक्वः तेबहालय् ज्याझ्वः याये माःगु, माइकया अनुमति मबिउ । अबलय् टेकबहादुर रायमाझी धाःम्ह अञ्चलाधीश दुगु । शनिवाः जूगुलिं ज्याकू बन्द । उकिं अनुमतिया लागिं वयागु छेँय् वनेमाःगु जुल । गणेश साय्मि लगायत छपुचः पासापिं बानेश्वरय् अञ्चलाधीशया छेँय् वन । अञ्चलाधीशं ‘नेवाःतय्सं कार्यक्रम याइबलय् साम्प्रदायिक खँ पिकाइ, उकिं माइकया अनुमति बी फइ मखु’ धाल । वहे इलय् गणेश साय्मि लगायतया पासापिंसं न्ह्यसः तल, ‘अथे खःसा गंगालाल श्रेष्ठ, धर्मभक्त माथेमापिंसं प्रजातन्त्र हःगु नं साम्प्रदायिक खः ला ?’
अञ्चलाधीशं लिसः बी मफुत । माइक चले याये दइगु मौखिक अनुमति ज्वनाः वय्कःपिं लिहां झाल । तेबहाःया उगु सभाय् आपालं मनूत मुंगु खः । माइक मदुगु जूसा अन ज्याझ्वः हे याये मफइगु जुइ ।
नेपाल संवत्या आन्दोलन
स्वनिगःया नेवाःतय्सं गुगु इलय् नेपाल संवत्या आन्दोलन न्ह्याकल, उगु इलय् गणेश साय्मि जोश जाँगरं बिलिबिल जाःम्ह ल्याय्म्ह तिनि । उकिं नेपाल संवत्या हरेक ज्याझ्वलय् वय्कः सहभागी जुयादी । वहे इलय् वय्कःया हे सक्रियताय् थँहितिया नेपाल मैत्री अध्ययन मण्डलं नेपाल संवत्या क्यालेण्डर पिथनीगु खः । वयां लिपा मेमेगु संस्थातय्सं नं अज्याःगु क्यालेण्डर पिथनेगु शुरु याना हल ।
नेपाल संवत् ११०६ या न्हूदँय् कालिमाटी त्वालं मोटरसाइकल ¥याली याःगु । उगु इलय् वय्कः नं कालिमाटीइ हे च्वनादीगु । ¥यालीइ माइकिङ यायेगु भाला वय्कःयात बिल । वय्कलं गाडीइ च्वनाः ‘नेपाल संवत् राष्ट्रिय संवत्, भिंतुना दु भिंतुना न्हूगु दँया भिंतुना’ आदि नारा थ्वयेकाः लगातार नारा थ्वयेकादिल । ¥याली चाःहिलाः येँ, यल, ख्वपन्यंकं थ्यंबलय् तकं वय्कः याकःचां हे नारा थ्वयेका च्वनादिल । थुकथं करिब ९ घन्टा तक मदिक्क ततःसलं नारा थ्वयेकूगुलिं वय्कःया कथुइ समस्या पिहां वल । लिपा क्यना स्वःबलय् कथुया भोकल कर्ड हे स्यनेधुंकल धाल । थुकिं यानाः वय्कःया सः तकं पिहां मवइगु अवस्था जुल । नेपालय् उपचार मजुयाः वय्कलं भारत वनाः अपरेशन याकादिल । अय्नं वय्कःया कथुया थ्व समस्या आः तकं मलंनि ।
नेपालभाषा मंकाः खलः पलिस्था
येँया नेवाःतय्सं गठन याःगु सशक्त संस्था नेपालभाषा मंकाः खलःया वय्कः संस्थापक दांभरि खः । अबलय् मंकाः खलः गठनया ज्या क्षेत्रपाटीया रामहरिकृष्ण मानन्धरया कुतलय् जूगु खः । पद्मरत्न तुलाधरया अध्यक्षताय् मंकाः खलः गठन जुल । उकी दुर्गालाल श्रेष्ठ न्वकु, मल्ल के. सुन्दर छ्यांज्ये जुयादिलसा गणेश साय्मि दांभरि जुयादिल ।
दांभरिया ल्याखं मंकाः खलःया फुक्कं ल्याःचाः तयेगु जिम्मा वय्कःयागु जुल । अबलय् मंकाः खलकं दबूछेँ दनेगु धकाः चन्दा म्हयेगु लिसें यःमरि पुन्हि कुन्हु त्यःछिंत्यः फ्वनाः दां मुंकेगु ज्या यानाच्वंगु खः । गणेश साय्मिं थःगु म्हिचाय् हे न्ह्यंगु चीधंगु पाकेट बुक दयेकाः मंकाः खलःया ल्याःचाः दुरुस्त यानादीगु खः । वय्कः दांभरि जुयाच्वंगु इलय् हे मंकाः खलकं डल्लु वज्र होटलया लिउने १ रोपनी २ आना २ पैसा जग्गा न्हय्न्याद्वः (७५,०००) तकां न्याःगु खः । वहे थासय् लिपा चित्तधर हृदयं १० आना जग्गा दान बियादीगु खः । वहे जग्गाय् आः येँ महानगरपालिकाया ग्वाहालिइ मंकाः खलःया छेँ धस्वायेधुंकूगु दु ।
उगु इलय् मंकाः खलकं याइगु त्यःछिंत्यः हालेगु, नसंचा हुलेगु ज्याय् सांगीतिक ज्याखँय् नं गणेश साय्मि हे सहभागी जुयादीगु खः ।
वय्कःया थुगु योगदानयात मंकाः खलःया सकलें दुजःतय्सं सकारात्मक कथं मूल्यांकन यानातःगु जुयाच्वन । मंकाः खलःया न्हापांगु अधिवेशन जूबलय् वय्कः दकलय् अप्वः भोट हयाः दुजः पदय् निर्वाचित जुयादीगु खः ।
मानन्धर समुदायय् सक्रियता
गणेश साय्मि थँहिति मानन्धर समुदायया कायमचा खः । तर वय्कःया सक्रियता धाःसा थँहितिं पिनेया मानन्धरतय् दथुइ तकं ब्याः । थँहिति त्वाःपाखें याइगु हरेक सांस्कृतिक ज्याझ्वलय् वय्कः सक्रिय जुयादी । थँहिति त्वाःया गुथिइ छुं च्वयेमाःगु ज्या वःसा व वय्कलं हे यानादी । त्वाःपाखें आयोजना याइगु बाजं कासा, गुथि भ्वय् व विशेष यानाः बालाचःह्रेया जात्राय् वय्कः लिमलाक सनाच्वंगु दइ ।
थँहिति त्वाःया हे प्रतिनिधित्व यासें वय्कः केन्द्रीय मानन्धर संघय् नं सक्रिय जुयादीगु दु । वय्कलं छगू इलय् मानन्धर संघया सहसचिव जुयाः ज्या यानादीगु खः । मानन्धर संघं देय्न्यंकंया मानन्धरतय्त थीथी गतिविधि यासें छप्पँ छधी याना तःगु दु ।
ख्यालः ख्यलय्
नेपालभाषा ख्यलय् गणेश साय्मिया योगदान तःताकथं दुसां वय्कःया म्हसीका धाःसा ख्यालः कलाकार व निर्देशक कथं स्थापित जुयाच्वंगु दु । वय्कः छम्ह नासलं लिउम्ह ख्यालःम्वः लिसें कुशल निर्देशक जुयादी ।
ख्यालः ख्यलय् वय्कलं न्हापांखुसी पलाः तयादीगु २०१८ सालपाखे खः । बुद्ध जयन्तीया लसताय् स्वयम्भूया आनन्दकुटी विद्यापीठय् अन्तर हाइस्कुल साहित्य सम्मेलन जूगु जुयाच्वन । उकी छपु ख्यालः नं क्यनेमाःगु खँ जुल । उकिया लागिं वय्कः व पासा गिरिजा कारंजित जानाः छपु ख्यालः तयार यात । अबलय् ख्यालः तयार यायेगु धकाः स्क्रिप्ट च्वयेगु, निर्देशन यायेगु धइगु चलन हे मवःनि । ख्यालःम्वःत नापं च्वनाः छं थ्व न्ववायेगु, वं न्ववायेगु, जिं थ्व न्ववायेगु धकाः खँया खँ दयेकी । अले दबुलिइ वनाः नं वहे न्ववाइ । उगु ख्यालः नं उकथं हे तयार जूगु खः । उकी गिरिजा कारंजित जातः स्वइम्ह गुर्जु जुयाच्वनी, गणेश साय्मि चाहिँ कलाः मदयाः हीमी चायाच्वंम्ह छम्ह पीडित । मतूगु जातः नापं तुइकाः गय् यानाः ब्याहाः यायेगु धकाः सल्लाह जुइगु हास्यपूर्ण दृश्ययात ख्यालः दयेकाः न्ह्यब्वःगु जुयाच्वन । व ख्यालःया लेखक, निर्देशक व शीर्षक तकं मदु ।
थ्वहे झ्वलय् नेसं १०९२ पाखे मुनासः नांगु संस्थापाखें नेपालभाषा ख्यालः कासा न्ह्याकीगु खँ जुल । मुनासः मदनकृष्ण श्रेष्ठ, नविन चित्रकार, श्रीराम श्रेष्ठ आदिपिं जानाः गठन याःगु संस्था खः । मुनासःपाखें याःगु न्हापांगु ख्यालः कासाय् हे गणेश साय्मि नं म्हितादीगु खः । उकी श्रीकृष्ण अणुं ‘तांतिंग्वःजा’ नांगु ख्यालः च्वयाः थम्हं हे निर्देशन यानादीगु खः । उगु ख्यालः गणेश साय्मिया हे ककापिनि लाजिम्पाटय् च्वंगु छेँय् च्वनाः रिहर्सल यात । ख्यालः कासाय् झिंन्हय्थ्वःसिनं ब्वति काःगु खः । उकी ‘तांतिंग्वःजा’ हे न्हाप सिरपाः त्याकेत ताःलात ।
अथे हे नेसं १०९४ य् जूगु निक्वःगु ख्यालः कासाय् वय्कलं श्रीकृष्ण अणुया हे ‘खिखांमुगः’ धाःगु ख्यालः म्हितादिल । तर उगु दँय् रामशेखरया ‘बाह्र बजे’ ख्यालः न्हाप लात ।
थ्वहे झ्वलय् नेसं १०९६ य् वयाः पद्मरत्न तुलाधरं नं ख्यालः च्वयादिल । मुनासःया कासाय् हे ब्वति कायेगु धकाः पद्मरत्नं ‘ह्वाइट मार्केट’ नांगु ख्यालः च्वयादीगु खः । उगु ख्यालः आः सुयात निर्देशन याके बी माली धकाः सहलह जूबलय् पद्मरत्न व राजेन्द्रमान शाक्यं गणेश साय्मिया नां कयादिल । गणेश साय्मिं न्हापांखुसी उगु ख्यालः निर्देशन यानादिल । न्हापांगु निर्देशन जूगुलिं व छपु ख्यालः स्यनेत वय्कःयात लत्या बित । उगु दँय् मुनासःपाखें ख्यालः कासा मयाःगुलिं उकिया प्रदर्शन थाय्मरु दबुलिइ ल्याय्म्ह मुना धाःगु संस्थां याःगु ज्याझ्वलय् जुल । ख्यालः चाहिँ किलाघःया मांभाय् पुचः धाःगु संस्थां न्ह्यब्वःगु खः ।
थुकथं ख्यालःम्वः जुजुं गणेश साय्मि ख्यालः निर्देशक जुयादिल । ह्वाइट मार्केट लिपा वय्कलं हाछिकाः मैंयाया ब्याहाः, मन्त्रीया ख्वबिं प्याःगु सः, दिदी अजि, अछिं यायेगु प्रस्ताव, जिं लात कि, खरदारया छेँय् बजेट भाषण, सनां गुथि (निर्देशनय् न्हाप, ११०० दँ, मुनासः, च्याक्वःगु ख्यालः कासा) ख्यालः स्यनादिल । वय्कलं अप्वः यानाः पद्मरत्न व रामशेखरया ख्यालः स्यनादीगु दु । अथे हे मल्ल के सुन्दरं च्वयादीगु ‘स्वल मखुला ख्यालः’ नं स्यनादीगु दु । छक्वः पद्मरत्नं च्वयादीगु ‘नारांद्यःतय् खँ’ नांगु ख्यालः वय्कलं न्यान्हुया दुने स्यनाः प्रदर्शन यानादीगु खः ।
रामशेखरं च्वयादीगु ‘बाह्र बजे’ ख्यालःयात टेलिप्याखं दयेकूबलय् उकी नं वय्कः म्हितादिल । थुकथं थीथी टेलिप्याखं व फिल्मय् नं वय्कःया पलाः न्ह्याना वन ।
थीथी खलः पुचःतय्त ख्यालः स्यनाच्वंगु उगु इलय् वय्कः छेँया जिम्मेवार अभिभावक जक मखु ककापिनि उद्योगया व्यवस्थापन स्वयेगु जिम्मेवारी समेत क्वबियाच्वंम्ह खः । उकिं ख्यालः स्यं वनेगु इलय् छेँ व ज्याकुथिइ थीथी त्वहः चिनाः वनेमालीगु जुयाच्वन । ख्यालः स्यनाः लिहां वइबलय् गबलें ११–१२ बजे नं जुइधुंकी । थज्याःगु अनेक मगाःमचाःया दथुं ई पिकयाः वय्कलं ख्यालः निर्देशन यानादीगु खः ।
मचा–ल्याय्म्ह वैंसंनिसें भाषा ख्यःया थीथी मोर्चाय् च्वनाः भाषिक आन्दोलनयात घ्वासा बिया वयाच्वनादीम्ह भाजु गणेश साय्मि थौं जंक्व यायेगु वैंसय् थ्यनेधुंकाः तक नं निष्क्रिय खने मदु । उसाँय् मदयाः छेँय् हे ला
नाच्वंगु इलय् बाहेक भाषाया हरेक ज्याझ्वलय् गनं वक्ता, गनं स्रोता व गनं ग्वसाःमि जुयाः वय्कः सक्रिय जुया हे च्वंगु दनि ।