नेपाःमि समाजय् धार्मिक सांस्कृतिक संस्कारय् वःगु ह्यूपाः

नेपालमण्डलया बन्दे, भावो व भारो उपनामं प्रसिद्ध बुद्धमार्गी नेपाःमि (नेवाः)तय्गु सक्रियताय् गणतन्त्रमय राज्य व्यवस्था स्वनाः हिमवत क्षेत्र नेपाःया अन्य समाज नापं नं मैत्रीपूर्ण सम्बनध ब्याका नेपाःया केन्द्रीय राज्यया भूमिका निर्वाह याना वयाच्वंपिं खः । प्रत्येक गणया समाजं चुने यानाः तःपिं गणप्रमुखपिनिगु समर्थन व सहयोग विना नेपाःया राज्य चले याये मफैगु ज्ञान दये धुंकाः जयस्थिति मल्लं दिर्घकालिन रणनीति लागु यानाः शासन यायेगु चाल म्हितादीम्ह जुजु धैगु नेपाःया इतिहासय् न्ह्यथनातःगु दु ।
‘नयात नं हे जक चिरे याये फइ’ धैगु नीति हयाः भिक्षू संघय् शरणय् वयाच्वंपिं बज्रयानया आचार्य बज्राचार्यत मध्ये नं तन्त्रमन्त्र सहित वर्णाश्रम धर्म गथे भागवत पुराण, गरुड पुराण, बाल्मिकी रामायण आदि ग्रन्थया नापनापं वशिष्ठ स्मृति, संवर्थ स्मृति थेंजाःगु विभेदया नीतिगत सफूत अध्ययन दुम्ह येँया लगं बहाःया लुन्तभद्र बज्राचार्य व वय्कःया परिवारया नापं नं जयस्थिति मल्लं सम्बन्ध क्वातुका वयाच्वंगु जुल । वय्कः लुन्तभद्र बज्राचार्य गुरुजुं भाबो, भारो कर्म समुहया नामं उपासक उपासिकाया संस्कार संस्कृति प्रति प्रभाव लाके फइगु न्याय तथा कानुनया हाबी दुगु ‘न्यायविकासनि’या नीतिगत सफू च्वया प्रकाशनय् हयेगु ज्या यानादिल ।
शान्तहर्ष बज्राचार्य अनुदित न्यायविकासनि
थथेहे समाज सुधारया नारा हयाः भाबो भारो कर्म छ्यला वयाच्वंपिं थ्व नेवाः समाजया भारो समुहयात प्यंगू (४) पुचलय् ब्वथला थःमित श्रेष्ठ धायेगु, व भाबो कर्म छ्यला वयाच्वंपिं नेवाः समुहयात स्वीनिगू (३२) कर्मय् ब्वथला थमित ज्यापु धायेगु यानाः नेवाः समाजयात जम्मा स्वीखूगु (३६) समुहलय् ब्वथला थमित भविष्यय् अलग अलग जाति विभाजित यायेफैगु नीतित नं प्रचारय् हयादीगु खँ दु ।
जयस्थिति मल्लको सुधार, डा. बुढाथोकी
अथेहे नेपाः मण्दलया नेवाः समाजया वंशबारे भ्रम ब्वलंकीगु बंशावली, पण्डित गोपालराज उपाध्यायपाखें च्वकाः ने.सं. ५०८स क्वचायेकाः पिथनादिल । थ्व वंशावली जुजुपिन्त च्वछायाः तःगु संस्कृतिं जाःगु न्हापांगु बंशावली खः । लिपावया थ्व बंशावलीयात गोपाल वंशावलीया नामं प्रचारय् हयेत सफलता कयाच्वंगु दु ।
जुजु जयस्थिति मल्लया राज्यकालय् थुकथं समाज सुधार, न्यायविकासनि व नेवाः वंशबारेया वंशावली प्रचार प्रसारय् वःगु प्रति थ्व नेपालमण्दलया पुरा नेवाः समाजं, थःमिगु धर्म, संस्कार, संस्कृति विरुद्ध वःगु तायेकाः संगठित जुसें सशस्त्र विद्रोहया तयारी जुयाच्वंगु सूचं लाय्कू दुने थ्यनेवं तत्कालया लागि लाय्कूया कुमार, भाइभारदार विचय् जक लागू यायेगु आमजनताय् लागू मजुइगु नियम हयाः जनताया भावनायात कदर याथें यानाः स्थगित यानादीगु खँ दु । तर थज्यागु घटना बारे इतिहासय् गनं नं न्ह्यथनातःगु खने मदु ।
जुजु जयस्थिति मल्ल ने.सं. ५०१–५१५ अर्थात इस्वीया १४ औं शताब्दीया अन्त तक नेपाःया जुजु जुयादीगु खँ दु तर वय्कः थ्व ई दुने कालगतिं मृत्यु जुयादीगु खः वा जुजुं अपदस्थ जयादीगु खः थ्व बारे नं इतिहासय् गनं नं न्ह्यथनातःगु मदु ।
जयस्थिति मल्ल लिपा धर्म मल्ल व वया स्वम्ह किजापिं जानाः ने.सं.५१५–५२८ तक नेपाःया शासन भार मंकाः कथं सम्हाले यानादीगु इतिहास दु । ने.सं. ५२८ निसें ने.सं. ५५१ तक ज्योतिर्य मल्ल नं ख्वपय् हे च्वनाः नेपाःया शासक जूगु अभिलेख दु । ज्योतिर्य मल्ल धुंकाः ने.सं. ५५१ निसें ने.सं.६०२ तक यक्ष मल्ल नेपाःया राज्यगद्दी च्वनाः शासन याःगु नेपाःया इतिहास दु ।
लिलाभक्त मुनःकःमि
यक्ष मल्ल नेपाःया जुजु जूसांनिसें नेपालय् गण प्रथायात यथाअवस्थाय् मान्यता तयादिल । नेपाःया केन्द्रीय  राज्यपाखें अलग स्वतन्त्र राज्य घोषणा यानाः ब्यागलं च्वनाच्वंगु राज्यत पुनःएकीकरण यायेगु ज्याय् सक्रिय जुयादिल । थबलय् वय्कलं नेपाःया सिमाना दक्षिणय् गंगया नदी वारी, पुर्वय् टिष्टा, पश्चिमय् कांगडा व उत्तरय् चीन ल्हासा नाप स्वाःगू हिमाल पर्वत तक फैलय् यानाः शासन यानादीगु इतिहास दु ।
(डा. तुल्सिराम बैद्य, इतिहासकार)
थथे नेपाः देय्पाखें अलग जुयावनाच्वंगु राज्य (प्रान्त)त
पुनःएकीकरण यायेफूगुया मू कारण व कारक तत्वत धैगु जनताया सहयोग व समर्थन दया खः । जजु यक्ष मल्लं नं बुद्ध धर्मय् व नेपाः, नेवाः समाजया समानताया संस्कृतियाबारे छुं कथं पंगः थंगु खनेमदु । तर बुद्ध धर्मया छगू यान बज्रयानया अचार्य बज्राचार्यतय् नाप धाःसा सम्बन्ध क्वातुका वंगु खने दु । वय्कः उत्तरया चीन ल्हासाया जनता, दक्षिण छिमेकी जनतालिसे मैत्री सम्बन्ध कायम याना वःगु अभिलेख दु । वय्कःया कालय् नं नेपाःया उत्पतिबारे ‘स्वयम्भू पुराण’ वंशावली पिदंगु इतिहास दु । गुगु वंशावली गोपाल वंशावलीया प्रतिद्वन्दीया रुपय् वःगु खनेदु ।
कमलप्रकाश मल्ल
जुजु यक्ष मल्ल ने.सं. ६०२ सं ७० दँया बैसय् कालगतिं मृत्यु जुयादिल । वय्कःलिपा वय्कःया हे तःधिकम्ह काय् राय मल्ल ने.सं. ६०२स जुजु घोषित जुयादिल ।
जुजु राय मल्लं थः अबुया कालय् निसें लाय्कूया भाइरदार जुयाच्वंम्ह नारायाण भट्टयात (प्रधान) मन्त्री नियुक्त यानाः वय्कःया हे मन्त्रणाय् नेपाःया राज्य चले यायेगु यानादीगु खँ दु ।
मन्त्री नारायण भट्टं थः पुर्खापिसं लागु यायेत हःगु वर्णाश्रमवादी पुरेततन्त्र गणतन्त्रमय व्यवस्था नेपालमण्डलया नेपाःमि (नेवाः) समाजय् प्रभाव लाके मफयाच्वंगु थुइकाः न्हूकथंया योजना लागु यायेगु नीति हयादिल । थुगु हे नीति कथं जुजु राय मल्लं हिमवतक्षेत्रया थ्व नेपालमण्डल केन्द्रीय राज्ययात येँ, यल व ख्वप स्वंगू देय्या नामं स्वंगू अलग अलग राज्य विभाजित यानादीगु इतिहास दु । ख्वप देय्या जुजु राय मल्ल थःहे जुयादिलसा येँ देय्या जुजु रत्न मल्ल जुइत ताःलात अथेहे यलया लागि केहें धर्मवती व किजापिं अरि मल्ल, पूर्ण मल्ल, राम मल्लपिंत मंकाः कथं राज्य चले यायेगु जिम्मा घोषणा यानाः केन्द्रीय राज्यया भूमिका दुगुयात स्वंगू राज्यय् विभाजित यायेत नारायण भट्ट सफल जुयादिल । थबलय् निसें पुनः नेपाः देय्या विभिन्न प्रान्ततः केन्द्रीय राज्यनापं टुक्रे जुयावनाच्वंगु खत ।
थ्व इलय्या थ्व केन्द्रीय राज्यया सिमाना बारे इतिहासविद् डा.तुल्सिराम बैद्यया धापू कथं तत्कालिन नेपालमण्डलया भौगोलिक इलाकाया सिमाना थथे दु ः उत्तरय् हिम पर्वतमाला, पूर्वय् तामाकोशी, दक्षिणय् महाभारत पर्वत व पश्चिमय् त्रिशुली खुसि तक खः । थथे धैगु थौंकन्हय्या जिल्ला कथं येँ, यल, ख्वप, रसुवा, नुवाकोट, सिन्धुपाल्चोक, काभ्रेपलाञ्चोक, दोलखा, सिन्धुली, धादिङ्ग, मकवानपुर जिल्लात ला वः ।
नेपालमण्डल ब्वदलय् न्ह्यः तक थन गण प्रणाली प्रथा कायम हे जुयाच्वंगु खः । येँ देय्या सहरय् जक झिंनिगू गणया व्यवस्था दु । थ्वया जःखःया गां वस्तीइ नं वस्तीया संख्या स्वयाः गनं निगू, गनं स्वंगू गण प्रथा दुगु खँ दु । थथे हे यल सहरय् जक न्हय्गू गण व थ्वया अधिनया गां वस्तीइ नं वस्तीया संख्या स्वयाः गण व्यवस्था दुगु खः । ख्वपय् धाःसा प्यंगू गण प्रथाया व्यवस्था दुगु खःसां जुजु राय मल्लया इलय् तक थ्यंबलय् गण प्रथा न्हनावने धुंकूगु खनेदु ।
(गोपालमान श्रेष्ठ)
बुद्ध धर्म दर्शनया उपासक उपासिका जुयाच्वंपिं गणया प्रत्येक नागरिकपाखें योग्य व सक्षम ब्यक्तियात गणप्रमुख ल्ययेगु चलन दुगु खः । थथे गण प्रमुखयात गबले महापात्र नं धयावःगु दुसा लिपा वयाः थकुं उपनामं नं सम्बोधन याइगु जुया वःगु अभिलेख दु । थथे जनतां ल्यया हःपिं थःकुत मुनां देय् व जनताया भलाईया नितिं न्हून्हू कथं योजना हयेगु, समस्या दसा ज्यंकेगु, कृषि उब्जनी, उद्योग ब्यापार बृद्धि यानाः समृद्ध जीवन हनेगु योजना बारे छलफल यानाः देय्या जुजुयात सुझाव व प्रस्ताव बीगु चलन दुगु खः ।
तर येँ देय्या जुजु घोषणा जुयावःम्ह रत्न मल्ल सनातनादी व्राम्हणवादी वर्णाश्रम धर्मया गुरु नारायण भट्टया प्रभावय् च्वनाः सामन्ती स्वभाव नाला वयाच्वंम्ह जुल । उकिं युगं निसें पालन यानावयाच्वंगु गण प्रणालीया व्यवस्थाया कारणं यानाः वय्कःया चाहना कथं येँ प्रशासन चलय् याये सम्भव मदयाच्वंगु खः । उकिं जुजु रत्न मल्लं नारायण भट्टया सल्हा सुझाव कथं थःपिं नाप सम्बन्ध दुपिं तन्त्रमन्त्रया आचार्य व थकुतय्त प्रशंसा यासें पदया प्रलोभनय् फसय् यांयां सफलता काकां वल । तर झिनिम्ह थकूत मध्ये थःगु खँ न्यंके थाकुपिं च्याम्ह थकुपिन्त छन्हु मौका लाकाः षड्यन्त्रपूर्वक विष नकाः हत्या याःगु इतिहास दु । थ्व बारे ‘नेपाःया सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक दिक्दग्र्शन’स लिलाभक्त मुनःकमिं न्ह्यथनादीगु दु । तर ल्यंदुपिं प्यंम्ह थकूत जुजु रत्न मल्ल नाप मिले जुया वन वा देय् त्वःता वन नं विद्रोहया इलय् दबय् यानाः बिल थ्व बारे गनं नं सुनां नं उल्लेख याना तःगु मदु । तर इतिहासकार देवीचन्द्र श्रेष्ठं थथे बर्णन यानादीगु दु “थुकथं ब्वलना वःगु येँ सहरया अराजक परिस्थिति प्रति असन्तोष जनतात संगठित जुइ मलाकं न्हापांनिसेंया सामाजिक सांस्कृतिक बौद्ध धार्मिक संस्कार पक्षय् जोड बियाः जनतातय्त छगू कथं अलमल लाकेगु ज्या जुयावःगु खने दु । थ्व हे मौकाय् लाका येँ सहरया झिनिगू गणया पलेसा थहने, क्वहने व दथु लाःगा यानाः स्वंगू ब्वय् ब्वथलाः स्वम्ह थकुत जुजु नियुक्त यायेगु नियम दयेकाबिल ।’
रत्न मल्ल र उनको समकालिन नेपालमण्डल – देवीचन्द्र श्रेष्ठ, वि.सं २०५९, आषाढ
येँ सहरया वस्तिया थथे स्वब्वय् ब्वथःगु इलय् तक थनया सकल भाबो, भारो कर्मया नेपाःमितय्सं बुद्ध धर्म दर्शनया हे लिधँसाय् शान्ति, समानता व सम्बृद्धि समाज न्ह्याकाः च्वंपिं खः । थमिसं थः पुर्खाया मांयात अजिमां, पुर्खाया अबुयात आजु धकाः सम्बोधन यायेगु व वय्कःपिंसं समाजया नितिं यानाथकूगु भिंगु ज्या, बियाथकूगु ज्ञान, गुण लुमंकाः थःथःपिसं नं अनुसरण यायेगु व अथे हे पुर्खाया गुरुपिंत नं आदर सत्कार यायेगु, तयेगु, वय्कःपिसं कनादीगु स्यनादीगु शिक्षा, दिक्षा अनुसरण यायेगु नाप नापं अप्रमादि जुया न्ह्याः वयाच्वंपिं मध्ये येँ देया नेपाःमि समाज नं खः । थमिसं नये, त्वने, पुनेग, च्वनेगु आदि ऋतु कथं जुइगु । अथेहे ऋतु कथंया अन्न, फल (सि) आदि खाद्य वस्तुत ऋतु कथं उब्जनी यायेगु, नयेगु, पुनेगु यासें स्वस्थ जुयाः च्वनेगु बुतित उपयोग यायेगु, न्ह्याइपुकाः ख्याल कासा क्यनेगु, तिर्थ यात्रा व फुर्सदया इलय् भन्तेपिंपाखें उपदेश न्यनेगु, चलन । नापनापं थःमस्तय्त ल्यासे, ल्याय्म्ह मजूतलें थःथःगु लागाया विहार(बहा, बहि)लय् तयाः आखः स्यनेगु, शिक्षा बीगु, चलन नं नालाच्वंपि खः । थुकथंया चलन मध्ये लिपा वयाः नये त्वनेगु, पुनेगु व न्ह्याइपुकेगु ख्याल कासाय् जोड बिया बिलसां भारो समुहया मस्तय्त जक आखः ब्वने दइगु अले भाबो समुहय मस्तय्त आखः ब्वंके म्वाःगु याना नं भाबो समुहतय्त राजनीतिक चेतनापाखें अलग तयेगु यानाः जात्रा पर्व सांस्कृतिक पर्वयात बढवा बीगु, आर्थिकस्तर विकास यायेगु, ब्यापार अप्वयेकेगु आदि सांस्कृतिक ख्यलय् जोड बीगु ज्याय् रत्न मल्लया इलं निसें नेपाल येँ, यल, ख्वपया मल्ल जुजुपिं लगे जुयाः वःगु खनेदत ।
येँ, यल ख्वपया नामं अलग अलग राज्यया संस्कार वसां निसें नेपालमण्डलया नामं प्रख्यात नेवाः समाज आः सामाजिक, सांस्कृतिक आर्थिक तथा व्यापारिक कारोवारय् नं थःथःवय् हानथाप यायेगु स्वभाव खने दयाः वल । येँ, यल, ख्वपया जनस्तरय् नं मैत्री भाव मदया वन, करुणा भाव तनावन । राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार मार्ग अर्थात चीन ल्हासा व दक्षिया देय् नापया ब्यापार मार्ग स्वंगू देय्या जुजुनिसें जनतातय् दथुइ हानथाप यानाः थःथःगु प्रभाव लाकेगु चाल म्हितेगु जुयावल ।
चीन ल्हासाया व्यापार मार्ग मध्येया नःक्वाः, धुन्चे बजाः व सक्वः बजाः थौकन्हय् चौतारा नामं प्रख्यातगु बजाः येँ देय्या व दक्षिण छिमेकी देसय् वनेगु (फँपि) फप्रिङ बजाः येँ देय्या प्रभावय् लाकेत सफल जुलसा दोलखा, चित्लाङ, लेले ब्यापार मार्ग आदि ब्यापार मार्ग यल व ख्वप देय्या प्रभावय् लाः वन ।
धातु पदार्थया खानी, गथे धनकुटाया तम्वः (सिजः), पन्तिया सिजः खानी, रामेछापया न खानी, वाग्लुङ, पर्वतया राङ खानी आदि खानीत मध्ये उप्वः यलया उद्यमीतय्गु प्रभावय् लाःवनसा गुलि खानी यमितय्गु प्रभावय् नं लानाच्वंगु खः । थ्व स्वंगू देय्या नेपाःमि (नेवाः)त ब्यापारिक जक मखु, उद्यमी जक नं मखु, थुपिं अन्न आदि खाद्य पदार्थ उब्जनी सम्बन्धि विभिन्न प्रविधि विकास यासें दैनिक जीवनयात माःगु वस्तुया उब्जनी व उत्पादन यायेगु प्रविधिया गुरु बुङ्गद्यःयात नं माने यानाः बुँज्याय् उद्यमी जुयाः समानता व सम्पन्न जीवन हनेगु संस्कृति नालाः वयाच्वंपिं येँया नेवाः समाज नं आः वयाः धनी गरीवया भावनाय् विस्तारं ब्वलना वःगु खने दत ।
देवीचन्द्र श्रेष्ठ, रत्न मल्लका समकालिन (वि.सं. २०५९)
आः वया भिक्षु संघय् सम्मिलित जुयाः बिज्यानाः च्वंपिं बज्रयानया आचार्य बज्राचार्यतय्त नं जुजुपिसं गुरु पुरेत माने यानावल । तर भिक्षु संघया श्रमण भन्तेपिंत धाःसा राज्यस्तरं बियावःगु सुविधातपाखें छगू यायां निगू यायां बञ्चित यायां हल भिक्षु गण आः जनस्तरय जक भर परे जुइमाला वल । परिश्रमि जनतात ज्याय्लगे जुजुं फुर्सद मदया वल । लाय्कू नाप सम्बन्ध दुपिं धनि जुजुंवलसा मेहनति परिश्रमि जनतात गरिव जुजुं जीवन हनेमाला वल । थुकथंया वातावरण ब्वलना वःलिसे भिक्षु संघय् नं बिकृति ब्वलना वल ।
जुजु रत्न मल्लया राज्यकालय् ब्रम्ह धर्म कथं बहुविवाह यायेुदुगु, मिसामस्त थी मज्यू जुइ न्ह्यः पय्न बियाछ्वयेगु, बालविवाहया चलनया नापनापं भातपिं सीसा सिम्ह नापं म्वापिं कलापिं नं दिपय् तयाः म्वाम्वाकं उनाः छ्वयेगु सती प्रथाया चलन हःगु नं खनेदु । तर थुकथंया चलन धाःसा ब्रम्हु (ब्राम्हण) धर्म व तन्त्रमन्त्रया प्रभावय् च्वनावःपिं जुजु परिवार व भाइभारदारतय्सं जक पालन यातसा बुद्ध धर्म कथंया न्हापानिसेंया संस्कार मत्वतुसे वयाच्वंपिं बुद्धमार्गीतय्सं थुकथंया ब्रम्हु धर्म नं मानय् यानाः मवःगु खने दु । थज्याःगु अमानविय चलन धकाः विद्रोह यासें माने यानाः मवःगु खँ दु ।
थुकथंया ब्रम्हुवादी सामन्ती प्रवृत्तिया हाबी जुयाच्वंम्ह येँया जुजु रत्न मल्लं स्वीखुदँ तक राज्य यानाः करिव ७० दँया बैंसय् ने.सं.६४०स मन्त । रत्न मल्लया सीम्ह नापं दिपय् वय्कःया झिम्ह कलापिं म्वा म्वाकं उना छ्वयाः सती वंगुया बयान इतिहासकार तथा अभिलेख संकलककर्ता देवीचन्द्र श्रेष्ठ २०५९ सालय् च्वयादीगु दु ।
जुजु रत्न मल्लया राज्यकालय् निसें येँ लाःगु यानाः वःगु थुकथंया बालविवाह व सती प्रथाया नापनापं मेमेगु चलनतनं व ख्वपया जुजुपिसं थःथःगु देयया समाजय् नं लागु नीति हःगु खनेदु । थुकथंया सती प्रथा लागु यायेगु विस्तारं नेपाःया उच्च वर्गया संस्कारया रुपय् विकास जुया वंवं राणा प्रधानमन्त्रीया इलय् तक चलय् जुयावःगु तर चन्द्र शम्सेरया राज्यकालय् कानुन हयाः सती प्रथा अन्त्य याःगु इतिहास दु ।
ने.सं. ६४०स जुजु रत्न मल्लया मृत्यु लिपा येँ देय्या जुजु सुर्य मल्ल घोषित जुयादीगु इतिहास दु ।