विष्णुलाल श्रेष्ठ
जेष्ठ शुक्ल पक्ष तछलाथ्व प्रतिपदानिसे स्वनिगलय् वसोवास यानाच्वंपिं नेवाःतय्सं देगु पुजा ९कुल देवता० शुरु जुइ । थःथः परिवार मुनाः दुगुचा छम्ह ज्वनाः बः पुजा वनाः नापं च्वनाः द्यःयात समेबजि, खैय् अयलाः छानाः दुगु भोग बियाः माने याय्गु चलन दु। नेवाः समुदायपिन्स सुं परिवारया ज्या लिमलाना पुजा न्याय्के मखन धाःसा तछलाथ्व खस्ती सिथि नखः खुन्हु माने याइ । वया कन्हय् खुन्हु सिथि कुमार पुजा याय्गु चलन दु ।
सिथि द्यःया पुजा
कुमार सिथि द्यःया पुजा थुकथं शुरु जुइ । बछलागा आमाइ खुनु बसी ९सिद्धिपुर० च्वंपिं द्यःयात लंपुं छाइपिं नेमकुलयात सःतः बनेगु ९निमन्त्रणा० ज्या जुइ । वया स्वन्हु लिपा बछलाथ्व तृतिया खुन्हु सुथय् टेकु दोभानय् वनाः नाग स्थापना यानाः पुजा यानाः अनयागु लः ९जल० पालाखं ज्वना वइ। अथें तुं नेमकुलतय्सं नं नित्य कर्म यानाः वइ । बहनी सन्ध्या इलय् सिथि द्यः कुमारयात दबुली तयाः न्हवं धलिं लुइगु ज्या जुइ ।
लंपु छाय्गु ज्या सिधय्काः सिथि नखः खुन्हु सिथि द्यः कुमारयात राजोपाध्याय पुरोहितं होम याना १० कर्म खंकाः व दिनय्फल्वाय् तु विराजमान याकाः सकल भक्तजनपिन्त दर्शन याय्त खुल्ला याना तइ । सप्तमी खुन्हु नं न्हिच्छि दर्शनया लागि तया तइ । सन्ध्याइलय् कुमारयात खतं क्वकायाः थाकुलि नकिनं लसकुस यानाः थगु थासय् विराजमान याकी । इच्छुक भक्तजन न्ह्यावलें द्यः दर्शन याय्त झाय्फु ।
किम्बदन्ती स्
सिथि नखःयात कुमार षष्ठी धकाः नं धाय्गु याः । किम्वदन्तीकथं सप्तर्षीया कलाःपिं चिकुलां म्वः ल्हुयाः लिहाँ वःगु इलय् मि च्यानाच्वंगु खन । उमिसं व मी कू बनेगु सल्लाह यात । छम्हेसिनं धाःसा मेपिसं च्याकातःगु मि कुइ मखु धकाः कू मवं । व मि कुया वसेंलि उपिं खुम्हेसियां गर्भय् दत । थ्व आश्चर्य खनाः सप्तर्षीपिन्सं गधे जुल धकाः न्यन । उमिसं फुक्क खं कन । थनंलि उकियात ल्ह्वया वय्त सप्तर्षीपिसं धासेंलि गंगाय् वनाः उमिसं उगु गर्भयात ल्ह्वया थकल । थथे ल्वह्वया थकूम्ह मचा खुगः छ्यं दुम्ह कुमार धकाः जन्म जुल ।
लिपा थ्व हे कुमार व गणेद्यःया दथुइ सु दकले श्रेष्ठ धइगु खँय् विवाद जुसेंलि महाद्यः व पार्वतीं दकले न्हापां सुनां सुमेरु पर्वत चाःहिला वइ व हे श्रेष्ठ जुइ धकाः धाल । थ्व न्यनाः कुमार म्हय्खा ब्वया वन धाःसा गणेश धाःसा महाद्यः व पार्वतीयात स्वचाः हुलाः मां(अबु हे थःगु निंतिं सुमेरु व संसार जूगु धासें न्हापा पुजा काय्गु वरदान कयाः च्वन । अनंलि ताःकाल विकाः सुमेरु चाःहिलाः कुमार लिथ्यंकः वल । थ्व खनाः थःत अन्याय जूगु धासें कुमारं प्रतिवाद यात । थ्व खं न्यनाः महाद्यवं गुगुं नं पुजा याइबलय् दकलय् न्हापां कुमारया पुजा जुइगु वरदान बिल । व हे कथं थौतक नं गुगुं नं पुजा जुइवलय् दकलय् न्हापां पिखालखुइ कुमारया पुजा याय्गु यानावयाच्वंगु दु ।
न्हृघलय् च्वंम्ह सिथिद्यः कुमार धाःसा बलम्वु गामय् च्वंम्ह धाइ । थुम्ह कुमारचन्चल स्वभावम्ह जूगुलिं उखेथुखें चाः हिला च्वनीम्ह खः। थथे हे चाः हिहिउँ छन्हु क्वहिति, ह्युमत व न्हूघः संगम थासय् बांलाःम्ह हिसि दुम्ह मचाया रुप कयाः ख्वया च्वन । व मचायात जिमिगु पूर्खा सुया मचा खः धकाः वुया हया कोथाय् तयाः छन्त वः पापा हयाविइ धका हेय्का तल ।
सिथि नखः जूगुलिं वः चतांमरी ज्वनाः मचायात नके धकाः स्वःवंबलय् कुमार म्हय्खा गयाः पूर्णरुपम्ह कुमारसिद्ध जुयाच्वन । बलम्बु गामय् च्वंगु देगलय् द्यः मदु धाइ ।
वया कन्हय्खुनु बलम्बु गांया भक्तजनत काः बाजं पुयाः नाखिं थानाः मालाःमालाः वः बले कुमा न्हूघलय् लुल । व सिद्ध जुय बिज्याःगुलिं नाप लानाः पुजा याना लिहाँ वन धैगु कथं दु ।
दंय् छकः सप्तमी खुन्हु नाप् ला वइगु व पुजा याः वइगु चलन आतकं दनी ।
थुम्ह द्यःया बारे वंशावली ताम्रपत्र, शिलापत्र, छु नं लुइके मफुगुलिं कुमार सिथिद्यःया पुजा गवलेनिसें प्रचलनय् वल धैगु आतक यकिन याय् फुगु मदु ।
सिथि द्यः
सुं नं मनू ताःहाकः विरामी जुल धाःसा थुम्ह द्यःया थाय् मत च्याकः वइगु चलन दु। थन मत च्याकाः स्वय् वलय् उम्ह विरामीया ल्वय् लाइ कि मलाइ धकाः सीके फइ धइगु जनविश्वास दु। थुकथं हे परदेश वनाच्वंपि मनूत ताः ई तक खवर मवल धाःसां नं मत च्याकाः स्वय्गु चलन दु । थथे मत च्याकाः स्वय्गु निंतिं क्वलाछि हाकः इताः चिकनय् बुला हयाः पालाय् तयाः च्याकीगु खः । थथे च्याकी वलय् चिकं धाःसा तइ मखु । इताः पूर्वक बांलाक च्यात धाःसा भिंगु खबर न्यने दइगु व मखुसा अनिष्ट जुइगु जनविश्वास दु ।
जात्राः
कुमार द्यःया जात्रा सप्तमि खुन्हु जुइगु खः । थुम्ह द्यःया जात्रा न्हापा कुमारी चाःहिक्व हे चाःहिकेगु चलन दुगु खः । तर थौंकन्हय् कुवीपिं मनूत हे मदुगुलिं थ्व जात्रा न्हने धुंकल। न्हापा जात्राया इलय् खः क्वबीपिन्त स्वक्वः समय्वजि नकेगु चलन दुगु खः । लिपा ज्याला बियाः हे कुबीकाः जात्रा न्याकूसां नं कुबीपिं हे मदुसेंलि थौंकन्हय् सप्तमि खुनु न्हिच्छि कुमार न्हूघलय् हे दिकाः सनिलय् छैय् दुकाय्गु यानावयाच्वंगु दु।
कुमार द्यःयात मुद्दामामिला सुल्झय् यानाबीम्ह द्यः कथं नं कयातःगु दु । थुज्वःगु महत्वं जाःम्ह द्यःया जात्रा दिना वंगु धइगु झीगु संस्कृतिइ हे लिच्वः लाःगु खः । थ्व खंयात वाः चाय्काः जात्रा न्ह्याकेगु निंतिं पहल याय्माः ।