साउन कृष्णपक्ष चतुर्दशीया दिं थौं ख्वपया नेवाःतय्सं गथांमुगः चह्रे न्यायेकाःच्वंगु दु । खास यानाः छेँया स्वस्तीशान्तिया निंतिं भूतप्रेतयात पुजा यानाः चिइकाः छ्वइगु थ्व नखः गथांमुगः चह्रेया नामं लोकंह्वाः । गथांमुगः नापं नेवाःतय् नखःचखः न्ह्याइगु जुयाः थुकियात दँया न्हापांगु नखःया कथं कयातःगु दु ।
नेवातय्सं झःझः धायेकः हनीगु थुगु गथांमुगः चह्रे नेवाःतय्गु मौलिक नखःमध्ये छगू खः । दँय् प्यंगू मू चहे्र गथांमुगः चह्रे, बालाचह्रे, सिलाचह्रे व पाहाँचह्रे मध्यय् गथांमुगः व पाहाँचह्रे नेवाःतय्सं जक हनीगु मौलिक नखःया कथं दूगु बाराही देगःया पुजारी लक्ष्मीनारायण कर्माचार्यं धयादिल ।
गथांमुगः चह्रेया पुजा विधि पूवंकं याःसा छेँय् पितृदोषपाखें मुक्त जुयाः शान्ति दइगु व छेँजःतय् छुं दानवी शक्तिया लिच्वः मलाइगु जनविश्वास दु । थ्व हे विश्वास कथं नेवाःतय्सं गथांमुगः चह्रेकुन्हु सुथंनिसें छेँय् वसिबँ पुनाः शुद्ध यायेगु नापं महाद्यः व नारांद्यःया देगलय् वनाः पुजाः यानाः निलः हयाः छेँ छखां ह्वलाः शुद्ध यायेगु याइ । छेँ शुद्ध याये न्ह्यः न्हिया न्हिथं छ्यलाच्वंगु थलबल फुक्कं सिलाः शुद्ध याइ । निलः मह्वःतले सुनानं छ्ुं नयेमज्यू धइगु धापू दु ।
छेँयात सुचुकुचु यानाः शुद्ध यायेधुंकाः बहनी बौ वायेगु ज्या जुइ । कचिगु चाया चिग्वःगु भ्यगःतय् बाय् सलिंचाय् बजिया म्वः, थ्वँया कः, छाः, स्वँ, हि, ह्याउँ मल्टा, हाकु मुस्या तयाः सिन्काय् थनातःगु मत च्याकाः छेँया मूलुखा पिने व त्वाःया दुवातय् यंकाः बौ वायेगु याइ । बौ वाइबलय् सुनां सुनां खा स्यानाः बलि नापं बिइगु याइ ।
बौ वायेगु नापनापं छेँया मू लुखा व लुखाय् लुखाय् स्वकीनंकिं तानाः बौस्वां, स्याबजि, हाकु मुस्या तयाः पुज्याज्यां छेँय् थहां वनेगु याइ । थथे यातकी वाये यंकुम्ह भूत छेँय् हाकनं दुहां वइ मखु धइगु धापू दु । थौं नँया अंगू न्ह्योगु याइसा, चीधकःपिं मस्तय्त नँया कली न्ह्याकेगु नं याइ ।
अथे हे सनिलय् छेँखा पत्तिकंं छ्वाली प्वाः वाइगु ज्या याइ । छ्वालीया म्हूखय् सकी हः, न्हाय्कं प्वाःचा, कःनि स्यः, बःसिमाया कचा, धुँ स्वाँ व बौ स्वाँ तयाः छ्वाली म्हूयात च्याकाः छेँया च्वयेनिसें छेरीतक कुँ वनीगु यानाः चाःहिकाः छ्वासलय् यंकाः वाये यंकी ।
गथांमुगःबलय् छेँया सुचुकुचु नापं छेँया कुंचाय् नापं कुँ थनीगु जुयाः ब्वकित वइमखु धइगु धापू दु । थौं हे त्वाः त्वालय् तिंकथि व छ्वालीया ख्याया चिं दयेकाः दुवातय् न्हिच्छि थंकातइ । छम्ह मनूयात ख्याःया चिं कथं दयेकाः धौ भ्यगतय् जगाः फ्वंकी व बहनी व हे तिंकथि तयाः सालायंकाः खुसि सिथय् वाय् यंकी । छ्वालीया ख्याःयात दुवातय् तयाः च्याकाछ्वइ । लिहां वइबलय् सापारु न्ह्याइन धइगु चिं कथं घिनताङघिसिया तालय् प्याखँ हुलेगु परम्परा दु ।
थुगु नखःयात बुँज्यामितय् सिनाज्या ब्यंकेगु व नखःचखः न्ह्याःगु नखःया कथं कायेगु याइ । बुँज्या यानाः वइबलय् छेँ फोहर जुयाच्वनीगु जुयाः सिनाज्या क्वचायेकाः छेँ सुचुकुचु यायेगु नखःया कथं गथांमुगःयात काये फइ । इतिहासविद् लिसें संस्कृतिविद् प्रा डा पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठया कथं गथांमुगः स्वनिगलय् नीनिसः दँ न्ह्यःनिसें न्यायेकाः वयाच्वंगु नखः खः । थुकिं मनूतय्के दूगु नकारात्मक बिचाः व व्यवहारय् ह्यूपाः हयेत हःपाः बिइगु व व्यक्ति, छेँजः, समाज व देसय् शान्तिया कामना याइगु नखःया कथं कायेगु याइ ।
गथांमुगः नखःयात नेवाःतय् दथुइ परम्परागत बाजं व हुलाप्याखँ स्यनेगु न्ह्याकेगु दिं कथं नं कायेगु याः । नेवाःतय्सं सिठीनखःयात दँया लिपांगु नखः कथं काइगु याःसा वलिपा गथांमुगःया दथुइ सिनाज्या क्वचायेके माःगुलिं मेगु छुं नखःचखः हनेगु याइमखु । ख्वपया नेवाःतय्सं सापारुया इलय् गुन्हु वा च्याचा तक न्ह्याइगु थी थी बाजं, भैरवप्याखँ, माक प्याखँ, देवी प्याखँ, भालुचा प्याखँ, नागाचा प्याखँ, मयुर प्याखँ, खिचा प्याखँ, लुसिचा प्याखँ, रामायणलिसें ध्याचू नकेगु ख्यालः स्यनेगु नापं गथांमुगःनिसें न्ह्याकेगु याइ ।
ख्वपया लोकंह्वाःगु नवदुर्गा देवगणया निंतिं गथांमुगः निसें ख्वाःपाः दयेकेज्या न्ह्याकेगु याइ । थौंया दिं नवदुर्गा जात्राया फुक्क द्यःपिनि महाद्यः सिद्ध यायेत याछेँया नवदुर्गाया ख्वाःपाः दयेकिम्ह पुँथाय् वनाः ख्वाःपा दयेकेत विशेष पुजाक्वथाय् हाकुगु चां पुं महाद्यःया चिं दयेकाः ख्वाःपाः दयेकेज्या न्ह्याकी । थुकिया लिपा महाद्यःया प्रतिमाय् देवगणं निम्ह ग्वंगःया बलि बियाः विधिकथं पुजा याइ । पुजा क्वचायेकाः ग्वंगःया ला तयाः सकल देवगण व पुं च्वनाः समेबजी नइ ।
नयेधुंकाः नवदुर्गा देवगृह लिहांवनाः तालाक्वय् च्वंगु हाकुज्या (नायोकु)या गुठीछेँय् वनेगु याइ । अन थ्यंकाः गुठीछँेय् थकालीया ल्हातय् भैरःद्यः जुइम्ह देवगणं ओम व स्वस्तिक चिं तयाः छगः म्वः(सक्का) व निगः वःया म्वः (सक्का) बैना बियाः नवदुर्गायात माःगु सकल चाया थलबल दयेकेत इनाप याइगु नवदुर्गा देवगण जात्रा लिसें देगः व्यवस्थापन संस्थाया सल्लाहकार नारायण वनमालां धयादिल । थ्व फुक्क ज्या क्वचायेधुंकाः सकस्यां समय्बजी नयाः नवदुर्गा देवगण द्यःछेँय् लिहांवनी । थुबलेनिसें हे देवगणत गुम्ह गुम्ह द्यः जुइगु खः व शक्तिपीठय् वनाः तान्त्रिक पुजा यायेगु परम्परा दूगु सल्लाहकार वनमालां धयादिल ।
गथांमुगः चह्रेया दिं ख्वपया वाखुपति नारायण, तिलमाधव नारायण, लोकेश्वर देगः, दत्तात्रय देगः, यातु महाद्यः, दिपङ्कर बुद्धलिसें नगरया शक्तिपीठ ब्रम्हायणी, महेश्वरी, कुमारी, भद्रकाली, बाराही, इद्रायणी, महाकाली, महालक्ष्मी, त्रिपुरासुन्दरी, भैरवनाथ व तलेजुया देगलय् म्वः म्वः मनूत पुजा याः वनेगु याइ ।