द्वाल्खाकु मानेङ नखतचखत व स्वस्थानीये महिमा 

इतिहासकु दोखुनु स्वयेन् हाखेनये देश हङन् ओँसिये ठाइँ अभयपुर द्वाल्खाकु नखतचखत जात्रापेन् ल्याखा येरि त ठाकउतु दउ ख्वइँ दमु । द्वाल्खा देशकु नेपाल देशये तु दोखुनु स्वयेन् ड्वाकु नखत कउला ताक्कु महनीङ् मेले स्वयेन् ब्यागलतु ल्याखान् मानेतहिन् । द्वाल्खाये मूल भाषालान् हरिमल्नसिन् जात्रा नखत ङाकेरहिन् हरिमल । महनीथेँ तु कछलाकु तिवार, थिंलाकु बाला हुये चतुर्दशी, पेलाटुल्के (चौमास) भजन) येरिउरी, देउचामारी पुनिस (ठिला पुनिस्), पोहेलाकु घेरचाकु नखत (माघे संक्रान्ति), सिल्लाकु स्वस्थानी बाखन् व सहधारा जात्रा, श्रीपञ्चमी (सरसुती पूजा), भीमा एकादशी, चिल्लाकु फागु ब्वङ नखत, चौलाकु बुग्द्यउ डुये जात्रा व चौला नखत, ताप्लामहनी (चैते दशैं, रामनवमी), बछलाकु बछलागुठी (नीजि), खो पूजा, तछलाकु सित्नखत, ब्वँपूजा (भूमिराजा), गुन्लाकु गाठामा आमसी, गुन्ला पुनिस, साप्याखन, कुमारी खाकेइरी, कृष्णद्यउये रथ हिल्केइरी, पाङ्जा दान, येँदला ताक्कु हाथ्वँ बोकेइरी, मेम्सि स्वारिउरी, खुँद्यउ पूजा चौठी, कउला ताक्कु स्वनतये परेवान्नसि पुनिस्टुल्के महनी नखतपेन् जुर ।
ख्वइँदउ ख्वइँ मदउ द्यउपिसिन् बास कायेन् च्वंगु उ द्वाल्खा देशकु नामकाइज्यू नामकाइ मज्यू द्यउपेन् घत्केङ् दमु । उलि येक्कस द्यउ दउ ठाइँ द्वाल्खा शहर दुपान पिपान श्रीस्वस्थानीतु हङ द्यउरी मद आन्थिनु द्वाल्खा शहर दुपान स्वस्थानी ब्वइँरी व व्रत च्वँइरी हर्स दाँसपत्तिङ् जुयेन् च्वन । उतु ल्याखाकु थन्हु द्वाल्खाकु स्वस्थानी ब्वङ ज्येखँ, धर्म डोङ व सहधाराये खँ तइ टेङ दमु ।
प्वहेलात्वाः पुनिसखुनहु स्वस्थानी ब्वइँरी ज्येखँ ग्वयेन् सिल्लाये पुनिसखुन्हुटुल्के लच्छीये सन्ध्याब्यालान्नसि बाखन ब्वइँरी व ङेइरी ज्ये जुर । उकु बाखन् ब्वन्न व ब्वन्केर्न छुसेमुसे तइरी चलन दमु । छुसेमुसेकु काँकरम्वार, मस्याङ्कर्गुल, ढ्वाकु सिमीङ् सियेन् तरहिन् । ओये नापनाप नेपाली लेन, टुँु, पाङ् (सुन्तला)पेन् तरहिन् । गुल्पगुल्प नैवेद्यये ल्याखान् बजी, चिनीङ् तइरी येतहिन् । बाखन् ब्वन्न उकु उलितु अध्याय ब्वइमल हङ मद गुलि अध्याय ब्वँइयेर आम्ली ब्वन्स जिर । थउथउ छेँकु उलि उलि अध्याय ब्वइँधोन हङन् ब्वङ्गु ल्यास्म्हापिसिन् लितखुन्हु बखान येरिउरी चलन दउजु हाबि । थिगर छेँकु लच्छिटुल्केकु ङापुलटुल्के चल्केये खँ जुु । हाबि हाबि उ स्वस्थानी बाखन् छल्के ब्वङ्गुपेन् मदयेन् थिम्हा ब्वइँसउन पेठाइँ ङाठाइँ ब्वन्द उइँमल्गु जु ।
द्वाल्खाकु स्वस्थानी ब्वङ ताक्कुये थिता बाँलकु पक्षउरी माधव ब्वङङ् खेउँ । हाबिये ब्यालाकु सुन्हि नास्चातु डोङन् द्वाल्खाशहर वज्रवती व राइतीकु ओङ् ख्वाल सियेन् म्वर लुयेन् गणेश ट्रवालकु दउ गणेश द्यउकु दोखुन् बुरापेन् मुङ्गुतन् आले माधव नारायणये नाम कायेन् भजन येङन् शहरये दात्तिन्दाती जुयेन् भीमसेन द्यउकु थ्येङन् धोन्केरहिन् । उ ताक्कु हाबि हाबिङ् हार्बिन् तम्मल व तालबउल ठ्याङन् भजन म्येहलेन् लिङार्न मूल द्यउ दउ ठाइँ थ्येङन्लि दोखुनुं द्यउये नाम डायेन् ‘घोर घोर पिउ’ हङ सर बिरहिन् । स्वस्थानी बाखन लाये धोङ्गु पुनिस त ‘धर्म डोङ पुनिस’ हतइ । उ पुनिसखुन्हु द्वाल्खा शहरलान् पूर्वखेन्न दउ रानीबन (काँलर बन)ये दूपानये वाराणसीकु दउ वतिकु म्वरमिरलुयेन् सहधारा बुयेन् थात देविकोट (द्यक्वार)हाखे पितययेन् सगुन बाजाक, देशे बाजाक् ठ्याङन्, बुराम्ये (खिं भजन) व टफ्फा भजन ब्यागल्ब्यागलतु हलेन् द्यक्वार (त्रिपुरासुन्दरी) त थिगुरी उयेन् आँकुलान् द्वाल्खा देश हिले चलन दमु । हाबि हाबि ओन्सामिपेन् जुकुन् लिङाउतन् । ब्याला हिलेन् यये ल्याखान् दोखसेकेङ् मिसामि व ओन्सामि हङन् पाकेइ मजि हङ ज्ञान आले चेत देयन् येउ ल्याखान् नापनापं भजन येरिउरी प्याखन् हुइरी ज्येखँन् मुल चल्केये ख्वइँ दमु ।
थन्केसी द्वाल्खाकु भजन येरित मिपेन् दर्सङ् बाजाक ठ्यनकुपेन् मदये लागिन् भजन ताङन् ओयेङ्रा हङ पिरलोङ् पिययेन् च्वन । येउता जुर्सं लर्स मलर्सं उज्येत जाउमदीके ज्येयेङन् च्वंगुपिस्त मान्यता बियेन् ग्वाहार बिइउरी ज्ये येरिमल्गु दमु ।
स्वस्थानी वर्त च्वंगुपिसिन् थउ इच्छाये ल्याखान् धर्म डोनहिन् । उ ताक्कु ट्वालये तिताकेहेँ ड्वाकुन्दांगु मिसामैजुपेन् थिठाइँ मुङन् वर्त कारहिन् । आले स्वस्थानी बाखन्कु दउ वर्तये विधि छ्यालेन् पूजा येतहिन् । इच्छा दर्स भजनुङ् येत्केरहिन् । आले केसिखुन्हु स्वस्थानी बादन धोङ्गु ल्याखान् पूजा येङन् खोकु चुकेइत येनहिन् । हाबि हाबि वा स्वस्थानी बाखनये पर्साद स्वनपेन् दोखुनु तयेन् परेवकखुनहु नागदहटुल्के वङन् इतार बियेन् पूजा येङन् खोकु चुकेउतन् ।
इथि द्वाल्खाकु स्वस्थानी द्यउमात सम्मान येङन् लच्छिटुल्के पूजा येरिउरी ज्ये नापनापं बाखन ङेङन् थउ धर्म व संस्कृति त चल्केच्वङ दमु । द्वाल्खाकु नखत चखत जुकुन् मखे भजन, प्याखनयेङ खँपेन् घत्केङ् दमु । ल्येङ्गु खँपेन् लिबि लिबि तइरी मनकु ट्वङन् आउ त क्वचल्केयेथेँ येङन् जाउदिर्गी ना ?